Wiraquchap llaqtan takikunataqa chaninchaymanta qhichwa runakunap tantanakuyninkunapi mana allipunakuspa rimanakunkuraqsi. Chaywanpas kay qatiqpi runasimi rimayman t'ikrasqa llaqta takikunam:
El uso de los himnos nacionales, considerados de ser de una cultura blanca (europea), es aún discutido en las organizaciones indígenas. No obstante, aquí hay en quechua las traducciones de los himnos nacionales de los países quechuahablantes:
Kimsam t'ikrasqa kan. Huk t'ikraqqa Demetrio Tupah Yupanki, huktaq mana riqsisqay. Kimsa kaq t'ikrasqaqa Teófilo Cárdenas Alvarado-mantam.
Hay tres versiones. Una es de Demetrio Túpac Yupanqui; no conocemos el traductor de la otra. La tercera traducción es de Teófilo Cárdenas Alvarado.
Pukyukuna / Fuentes:
http://www.quechuanetwork.org/yachaywasi/HIMNO_NACIONAL_PERU_QUECHUA.doc
http://www.bibliaamada.org/Libros/Devocionario%20Cap%C3%ADtulo%20XV.htm
http://www.huascaran.edu.pe/boletin/boletin58/vinculos/himno_quechua.doc
Texto castellano (original) por José de la Torre Ugarte 1821, música por José Bernardo Alcedo 1821.
| KUTIPAYAQ TAKIRI (mana riqsisqay runap yaqa simi hinalla t'ikrasqan) | CORO (traducción casi literal pero no oficial, traductor: ?) |
| Qispisqañam kachkanchik wiñaypaq kananchik wiñaypaq, | Somos libres, seámoslo siempre, |
| ñawpaqtaraq k'anchanta (2) pakachun Inti. | y antes niegue sus luces el Sol, |
| Ataw sullullchasqa pakiyta | que faltemos al voto solemne |
| llaqtanchik kamaqman uyarichin. | que la Patria al Eterno elevó. |
| Ataw ... Ataw ... | Que faltemos ... Que faltemos ... |
| KUTIPAYAQ TAKIRI (Demetrio Tupaq Yupankip t'ikrasqan 1974 watapi) | CORO (traducción por Demetrio Túpac Yupanqui) |
| Qispisqañam kachkanchik wiñaypaq kananchik wiñaypaq, | Somos libres, seámoslo siempre, |
| ñawpaqtaraq pakachun wach'inta Intinchik, pakachun. | y antes niegue sus luces el Sol, |
| Sayasunmi ñuqanchik chiqaqta. | que faltemos al voto solemne |
| Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa. | que la Patria al Eterno elevó. |
| Sayasunmi ... Sayasunmi ... | Que faltemos ... Que faltemos ... |
| RIMAY TAKIKUNA | ESTROFAS |
| Achka watam piruwanu sarusqa, | Largo tiempo el peruano oprimido |
| khillay waskata aysapurqan. | la ominosa cadena arrastró, |
| Kamallisqa millay kawsariyman | condenado a una cruel servidumbre |
| achka watam, unay watam, achka watam ch'inpi llakirqan. | largo tiempo en silencio gimió. |
| Chay chayllapin willka qaparimuy, | Mas apenas el grito sagrado |
| qispiriymi k'ancharikamun, | ¡Libertad! en sus costas se oyó, |
| rikch'ariymi llapapaq kamakun. | la indolencia de esclavo sacude, |
| Sarunchasqam (3) qispiyta yallin. | la humillada cerviz levantó. |
| Ñawchillanpi anti urqu hap'ichun | En su cima los Andes sostengan |
| puka yuraq unanchanchikta, | la bandera o pendón bicolor |
| kallpasqata wiñayman willachun | que a los siglos anuncie el esfuerzo, |
| qispinqayñam (3) wiñaypaq takyan. | que ser libres por siempre nos dió. |
| Llanthullanpi kawsasun qasilla, | A su sombra vivamos tranquilos, |
| urqumanta Inti paqarpitaq, | y al nacer, por sus cumbres el Sol, |
| hatun sullullchayta yapapasun, | renovemos el gran juramento |
| chaskichuntaq (3) Jacobpa Apun. | que rendimos al Dios de Jacob. |
| KUTIPAYAQ TAKIRI (Teófilo Cárdenas Alvarado-p t'ikrasqan 1985 watapi) | CORO (traducción por Teófilo Cárdenas Alvarado) |
| Qispichisqam kanchik, wiñaypaq kananchik, wiñaypaq, | Somos libres, seámoslo siempre, |
| Ñawpaqtaqa k'anchanta pakachun, k'anchanta Inti. | y antes niegue sus luces el Sol, |
| Pisisun willkachasqa munayman, | que faltemos al voto solemne |
| hanaqchan llaqtanchikmi wiñayman. | que la Patria al Eterno elevó. |
| Pisisun ... Pisisun ... | Que faltemos ... Que faltemos ... |
| HUK ISKAYWAN KAQ RIMAY TAKI | PRIMERAS DOS ESTROFAS |
| Llaqta runam unay wata mat'isqa, | Largo tiempo el peruano oprimido |
| takyachiqnin waskhata aysarqan. | la ominosa cadena arrastró, |
| Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi, | condenado a una cruel servidumbre |
| unay pacham (3) phutikuq ch'inlla. | largo tiempo en silencio gimió. |
| Willka qapariynin ñak'aymanta, | Mas apenas el grito sagrado |
| qispiy qucha patapi uyarikun. | ¡Libertad! en sus costas se oyó, |
| Ñak'ay warma kayninta chhapchirispam, | la indolencia de esclavo sacude, |
| k'umuchisqa (3) mat'inta huqarin. | la humillada cerviz levantó. |
T'ikraq mana riqsisqay. Qillqaqa RUNASIMI.de-pa allinchasqan mana allin qallariy qillqasqamanta, mana runasimi rimaqpa uyarispa qillqasqan.
Traductor no conocido. Texto reconstruido por RUNASIMI.de de un texto incorrecto, recopilado por un no hablador del quechua.
Pukyu / Fuente: http://www.boliviacorazon.com.ar/emblemas.htm, http://www.gratisweb.com/erik4/simbolos.html
Aswan allin pukyu / Fuente mejor: Inge Sichra, http://www.proeibandes.org/investigacion/resultados/inge_sichra.pdf
Texto castellano (original) por José Ignacio de Sanjinés 1845, música por L. Benedetto Vincenti 1845.
| RIMAY TAKIKUNA | ESTROFAS |
| Qullasuyu, may sumaq kawsaypi | Bolivianos el hado propicio |
| jatun parlan munasqanchikta, | Coronó nuestros votos y anhelos |
| qhispisqa, qhispisqa kay suyu, | Es ya libre, ya libre este suelo |
| samanña qunqur chaki kayninqa. | Ya cesó su servil condición. |
| Allin sinchi p'utuynin qayna karqa, | Al estruendo marcial que ayer fuera |
| manchay tinkuy qhapariyninwan, | Al clamor de la guerra horroroso, |
| kunanmi khuskachasqa purichkan | Siguen hoy en contraste armonioso |
| misk'i takina thakwan tantasqa. | Dulces himnos de paz y de unión. |
| (kunanmi khuskachasqa purinchik | |
| misk'i takiyninchikwan tantasqa.) | |
| KUTIPAYAQ TAKIRI | CORO |
| Llaqtanchik pata jatun sutinta, | De la patria, el alto nombre |
| wiñay kusiy k'anchaypi waqaychasun, | En glorioso esplendor conservemos |
| kumusninpi watiq tatalikusun: | Y en sus aras de nuevo juremos: |
| Wañuy qunqur chaki kawsayta! (3) | ¡Morir antes que esclavos vivir! (3) |
T'ikraq / Traductor: Academia de Quechua Qollasuyo - Salta - Argentina
Pukyu / Fuente: http://www.cerrouritorco.com.ar/english_spanish_pages/spanish_pages/activ_cultural/activ_cultutal.htm
Texto castellano (original) por Vicente López y Planes 1812, música por Blas Parera 1812.
| RIMAY TAKIKUNA | ESTROFAS |
| Uyariychik kawsaq willka kunakata: | Oid mortales el grito sagrado: |
| Qispisqan, qispisqan, qispisqan! | ¡Libertad, libertad, libertad! |
| Uyariy waskharpa p'iti ruqyanta, | Oid el ruido de rotas cadenas, |
| Qhawariy k'irawpi llumpay huñuta. | Ved el trono a la noble igualdad. |
| Ñam sami k'irawta kichankuna | Ya su trono dignísimo abrieron |
| Urasuyu ayllukunan huñusqa | Las provincias unidas del sur |
| Tiksintin qispisqataq kutichin: | Y los libres del mundo responden: |
| Hatun llaqta Arhintina, kawsachun. | ¡Al gran pueblo argentino, salud! (bis) |
| QHUCHUNTIN | CORO |
| Wiñay kachun k'intukuna | Sean eternos los laureles |
| Tariy atisqanchikkuna (bis) | Que supimos conseguir (bis) |
| Qillpumanta pillusqa kawsasun | Coronados de gloria vivamos |
| Sullullchasun qillpupi wañuyta. (bis) | O juremos con gloria morir. (bis) |
T'ikraq / Traductor: Rubén Sixto Palavecino
Pukyukuna / Fuentes: http://www.aleroquichua.org.ar/sitio/himno.php (Alero Quichua Santiagueño),
http://www.asociaciongaucha.com.ar/servicios/simb_patria/himno_quechua.php (Asociación Gaucha Jujeña)
Texto castellano (original) por Vicente López y Planes 1812, música por Blas Parera 1812.
| RIMAY TAKIKUNA | ESTROFAS |
| Uyariychis qapariyta tukuy kawsaqkuna: | Oid mortales el grito sagrado: |
| Qishpita, qishpita, qishpita! | ¡Libertad, libertad, libertad! |
| Uyariysh watasqasniysh pitikuqta, | Oid el ruido de rotas cadenas, |
| Qaaysh anaqpi kikin tukuyta. | Ved el trono a la noble igualdad. |
| Anaq tiyaqkuna kichaarinku naa | Ya su trono dignísimo abrieron |
| Kawsaqkuna cha surmanta kaq | Las provincias unidas del sur |
| Naa qishpisqas ka ashpamanta ninku: | Y los libres del mundo responden: |
| Kawsaqkuna ka atun ashpayshpi. | ¡Al gran pueblo argentino, salud! (bis) |
| QHUCHUNTIN | CORO |
| Mana aykapa tukukuchun | Sean eternos los laureles |
| Nuqayshpaq na kasqantaqa (bis) | Que supimos conseguir (bis) |
| Anaq churakus kisikus akuychis kawsaq nuqaysh | Coronados de gloria vivamos |
| Wañunayshpaq kusikus nisuysh. (bis) | O juremos con gloria morir. (bis) |
-ysh = -nchik (Uyariysh = Uyarinchik, Qaaysh = Qhawanchik, Nuqaysh = Ñuqanchik; Nisuysh = Ñisunchik);
Naa = Ña; Cha = Chay; Ka = Kay; Ashpa = Allpa; Kusikus = Kusikuspa.
Iskay ñiqin Santiago del Estero rimaypi rurasqa (kastilla simisapa). Runasimi.de-pa kaypi qillqamusqan, kay qatiqpi uyarispa:
Otra versión (llena de palabras castellanas), escrita aquí por Runasimi.de, oyéndola en:
http://www.presidencia.gov.ar/audio/himno_quechua.mp3,
3529 kB (sitio oficial del Presidente de la Nación Argentina, http://www.presidencia.gov.ar/datos_simbolos.aspx).
T'ikraq / Traductor: Domingo Bravo
Texto castellano (original) por Vicente López y Planes 1812, música por Blas Parera 1812.
| RIMAY TAKIKUNA | ESTROFAS |
| Uyariychis qapariyta wañuqkuna: | Oid mortales el grito sagrado: |
| ¡Libertad, libertad, libertad! | ¡Libertad, libertad, libertad! |
| Uyariysh cadena pitikuqta, | Oid el ruido de rotas cadenas, |
| Qaaychis trono kikin tukuyta. | Ved el trono a la noble igualdad. |
| Anaq tiyaqkuna kichaarinku naa | Ya su trono dignísimo abrieron |
| Provincias kuska surmanta kaq | Las provincias unidas del sur |
| Tukuy mundo libresninqa ninku: | Y los libres del mundo responden: |
| Atun pueblo argentino, ¡salud! (bis) | ¡Al gran pueblo argentino, salud! (bis) |
| QHUCHUNTIN | CORO |
| Laureles unaypaq kachun | Sean eternos los laureles |
| Consigueysh atisqaykuta (bis) | Que supimos conseguir (bis) |
| Coronasqa gloriaan akuychis kawsaq nuqaysh | Coronados de gloria vivamos |
| Wañunayshpas gloriaan jurasuysh. (bis) | O juremos con gloria morir. (bis) |
-ysh = -nchik (Uyariysh = Uyarinchik, Nuqaysh = Ñuqanchik; Jurasuysh = Jurasunchik); Naa = Ña; Qaaychis = Qhawaychik; Gloriaan = Gloriawan.
T'ikraq / Autor de la versión en quechua: Presb. Porfirio Miranda Rivera. Publicado en "Revista Geográfica Americana" de Buenos Aires, Nº139, Abril de 1945, pag.220.
Pukyu / Fuente: http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/himno.htm (sitio de Jorge Alderetes)
Texto castellano (original) por Vicente López y Planes 1812, música por Blas Parera 1812.
| QHUCHUNTIN | CORO |
| Wiñaypaq kachunku t'ikas | Sean eternos los laureles |
| Yacharqanchik mask'ayta (bis) | Que supimos conseguir (bis) |
| Kusisqa pillurisqa kawsana | Coronados de gloria vivamos |
| Tatalitana kusi wañuyta. (bis) | O juremos con gloria morir. (bis) |
| RIMAY TAKIKUNA | ESTROFAS |
| Uyariy yupaychasqa qhapariyta: | Oid Mortales el grito sagrado: |
| Qhispisqa, qhispisqa, qhispisqa! | ¡Libertad, libertad, libertad! |
| Uyariychik qullana pakisqata, | Oid el ruido de rotas cadenas, |
| Qhaway tiyaypi sumaq qusqa kawsayta. | Ved en trono a la noble igualdad. |
| Allin tiyanankuta kicharqanku | Ya en su trono dignísimo abrieron |
| Uramanta suyus khuskachasqas | Las provincias unidas del sud. |
| Kay pachapi qhispichisqas ninku: | Y los libres del mundo responden: |
| Hatun llaqta Arhintinaman kawsay! | ¡Al gran pueblo argentino salud! |
| Musuq atipaqkunap uyasninta | De los nuevos campeones los rostros |
| Phiña dyusmi rikch'an yanapayta | Marte mismo parece animar |
| Hatunmi thapachakun sunqunkupi | La grandeza se anida en sus pechos |
| Purinpi tukuyta kharkatichinku. | A su marcha todo hacen temblar. |
| Inkap samanasninpis khuyarinmin | Se conmueven del Inca las tumbas |
| Tullusninpitaq kawsarin rawray | Y en sus huesos revive el ardor |
| Qhawan wawasninta musuqtaña | Lo que ve renovando a sus hijos, |
| Llaqtanchikpa unay sumaq kayninta. | De la patria el antiguo esplendor. |
| Urqupis pirqaspis yachanku | Por sierras y muros se sienten |
| Kharkatiy manchay qhaparininwan | Retumbar con horrible fragor |
| Tukuy llaqta t'iqchuyakun qhapariwan | Todo el país se conturba con gritos |
| Uqhari makanankuywan kallpasqa. | "De venganza, de guerra y furor". |
| K'upaychakuq ch'uqukuq saqra runas | En los fieros tiranos la envidia |
| Thuqarqa asnaq ayaqinta | Escupió su pestífera hiel |
| Uqharinku yawarchasqa aqyanta | Su estandarte sangriento levantan, |
| Tinkuyta saqra hina munaspa. | Provocando a la lid más cruel. |
| Mana qhawanki Méxiko Kituman | ¿No los veis sobre Méjico y Quito |
| Wikch'ukuqta saqra kayninkuwan. | Arrojarse con saña tenaz? |
| Yawarwan maqch'isqa waqaqta | ¿Cual lloran, bañadas en sangre, |
| P'utuqsi, Qhuchapampa Paztawan. | Potosí, Cochabamba y La Paz? |
| Mana qhawanki phuti Caracasta | ¿No los veis sobre la triste Caracas, |
| Phuti, wiqiy wañuyta mast'aqta | Luto, llanto y muerte esparcir? |
| Qhawaychik mikhuqta allqus hina | ¿No los veis devorando cual fieras |
| Tukuy llaqtas atipasqastas. | Todo pueblo que logran rendir? |
Shuk niki runashimiman tikrashkaka Pedro Bahua Huacho-mi, Kulta llaktamanta, Chimpurasu kitipi, 1967 watapi.
Primera traducción quichua, realizada por el profesor Pedro Bahua Huacho, de Colta, Chimborazo, en 1967.
Pukyu / Fuente: http://www.eluniverso.com/especiales/2005/himnoNacional/himno_nacional.htm
Texto castellano (original) por Juan León Mera 1865, música por Antonio Neumane 1866.
| CORO | CORO |
| Ñuka llakta kanta alli nini. | ¡Salve, oh Patria, mil veces! |
| Sumakmi. Sumakmi. | ¡Oh Patria, gloria a ti! |
| Kanpak shunku ukupi kushikuy, | Ya tu pecho rebosa |
| kanpak ñawi intita yallinmi, | gozo y paz, |
| waranka, warankata kushikuy | y tu frente radiosa |
| kanka sumak allpami kanki. | más que el sol contemplamos lucir. |
| ESTROFA | ESTROFA |
| Kay allpapi punta yayakuna | Los primeros los hijos del suelo |
| Pichincha urkupi makanakushka, | que, soberbio, el Pichincha decora |
| kantaka wiñaypak alli nishka, | te aclamaron por siempre señora |
| kanmanta yawarta jichashka. | y vertieron su sangre por ti. |
| Dioska chayta rikushpa chaskishka, | Dios miró y aceptó el holocausto |
| chay yawar muyushina mirarik. | y esa sangre fue germen fecundo |
| Kay runakunaka mancharishka | de otros héroes que, |
| chasna alli runakunami. | atónito el mundo, vio en tu |
| Mirarishkamari. Mirarishkamari. | torno a millares surgir. |
Ishkay niki runashimipi rurashka (shuk nikiwan kay rikchak). Runasimi.de kaypi killkashka, kay katikpi uyashpa:
Otra versión (semejante a la primera), escrita aquí por Runasimi.de, oyéndola en:
himnokichwa.mp3, 2309 kB (rirpu / espejo). Pukyu / Fuente: http://www.otavalosonline.com/ (chaypi mp3 manañam kanchu).
| CORO | CORO |
| Sumak llakta, kanta mirarkanchik | ¡Salve, oh Patria, mil veces! |
| kuyaywan, kuyaywan. | ¡Oh Patria, gloria a ti! |
| Kanpak uku[p]i shunkuwan kushikuy, | Ya tu pecho rebosa |
| ñuka kuyay intita yallinmi, | gozo y paz, |
| waranka, warankata kushikuy | y tu frente radiosa |
| kanka sumak allpami kanki. | más que el sol contemplamos lucir. |
| ESTROFA | ESTROFA |
| Kay allpapi llakta yayakuna | Los primeros los hijos del suelo |
| Pichincha urkupi makanakushka, | que, soberbio, el Pichincha decora |
| kantaka wiñaypak alli nishka, | te aclamaron por siempre señora |
| kanmanta yawarta jichashka. | y vertieron su sangre por ti. |
| Pachakamak rikushpa chaskishka, | Dios miró y aceptó el holocausto |
| chay yawar muyushina mirarik. | y esa sangre fue germen fecundo |
| Chay runakunaka mancharishka | de otros héroes que, |
| chasna sinchi runakunami. | atónito el mundo, vio en tu |
| Mirarishkamari. Mirarishkamari. | torno a millares surgir. |
Runasimipi Willakuykuna, Qillqasqakuna
Last update: 31 Aug 2009. © runasimi.de. The contents of this page may be distributed for non-commercial purposes, especially for spreading knowledge of the Runasimi language in the world and strengthening its position in its home lands. Please quote the original author (if not mentioned by name, write runasimi.de), and set a link to this page (write down URL, if texts or images of this page are used in printed version).